Сумен жабдықтау

АУЫЗ СУ ӨНІМДЕРІ

Біз төрттен үш бөлігі сумен жабылған ғаламшарда өмір сүреміз. Дегенмен, су жетіспейді. Таза, тұщы су, ең алдымен, ішуге арналған су жетіспейді.

Аймақта тұщы судың табиғи көздері болмаған жағдайда Шевченко қаласында (қазіргі уақытта Ақтау қаласы) 1963 жылдан бастап Каспий теңізінің суын тұщытуды кеңінен пайдалану арқылы ауыз суды өнеркәсіптік өндіру жүзеге асырылуда.

Ақтаудағы ауыз суды дистиллят және минералданған су базасында дайындалған жасанды су деп бағалауға болады. Дистиллятты булау аппараттарында теңіз суын булап алады, ал минералдандырылған суды 500 метр тереңдіктен жергілікті Құйылыс жер асты кен орнынан шығарады.

Ауыз суы ауыз суын өндіру станциясында дистиллят минералдандырылған сумен араластырылып, одан әрі су механикалық тазартудан, кальций гидрокарбонатымен байытудан, белсендірілген қайың көмірімен сорбциялық тазартудан, натрий фторидімен кондициялаудан, хлормен зарарсыздандырудан, рН сода бойынша тұрақтандырудан өтеді және ақырында, қалалық желіге беріледі.

Ауыз су сапасының мониторингін көптеген қызметтер – «МАЭК-Қазатомөнеркәсіп» ЖШС ДӨЗжӨЖСЖЗ және РТжТДО өндірістік зертханалары, сондай-ақ санитарлық-эпидемиологиялық қадағалау департаментінің өндірістік зертханалары жүргізеді. Су сапасын бақылау сағат сайын, тәулік сайын - 18 көрсеткіш бойынша, ал жыл бойы – 52 көрсеткіш бойынша жүргізіледі.

Жылдың ыстық жаз мезгілінің жекелеген күндері хлордың ең жоғары шоғырлануына байланысты (эпидемиологиялық қауіпсіздікті сақтау үшін нормативтік құжаттамаға сәйкес) кәсіпорын шығаратын ауыз судың органолептикалық көрсеткіштері нашарлауы мүмкін. Шын мәнінде, бұл су қауіпсіз, ал хлор иісінен суды бірнеше сағат бойы тұндыру нәтижесінде құтылуға болады.

Ақтау қаласындағы ауыз су сапасы көрсеткіштерінің нормативтері ғылыми негізделген. Олар 20 жылдық кешенді зерттеулердің нәтижелері бойынша жетекші ғылыми институттармен, университеттер және мекемелермен әзірленген. Бас ҒЗИ (қазір адам экологиясы және қоршаған орта гигиенасы ҒЗИ) базасында ақад. А.Н. Сысина, РМҒА проф., академик Ю. А. Рахманин, Мәскеу қ.) тұщытылған су гигиенасының мамандандырылған зертханасы құрылды. ВОДГЕО ҒЗИ (Мәскеу қ.) және МСЧ-102 орталық медициналық-санитарлық бөлімімен (Шевченко қ.) бірлесіп ауыз су зертханалық жағдайда да, волонтерларда да алдын ала зерттелген және сыналған. Зерттеудің маңызды сәті су сапасын тек негізгі көрсеткіштер бойынша ғана емес (сутегі көрсеткіші, жалпы минералдану, жалпы қаттылық, перманганаттық тотығу, мұнай өнімдері), сонымен қатар, микроэлементтік құрамы бойынша жеткізу болып табылады. Ауыз су Құйылыс кен орнындағы минералдандырылған судың табиғи компоненттерінің есебінен қамтамасыз етіледі.

Ақтау қаласының ауыз суы ҚР санитарлық ережелерімен талап етілетініне қарағанда, «МАЭК-Қазатомөнеркәсіп» ЖШС-нің ішкі талаптарымен сапалық және сандық көрсеткіштер бойынша  көлемде нормаланған. 

 

Суды қашан және қанша ішу керек?

Адам ағзасына күніне 6-8 стакан су қажет. Өкінішке орай, адамдардың көпшілігі қажетті судың үштен бір бөлігін ғана ішеді, ал өзінің кемшілігін оның жетіспеушілігімен байланыстырмайды.

Сонымен қатар, адам жай су іше бастағаннан кейін-ақ барлық тіндер мен органдарда елеулі өзгерістер орын алатындығы анықталған, шлактар тез шығарылады, оттегі көп түседі, зат алмасу процестері жақсарады, қорғаныс механизмдері белсендіріледі. Ұзақ ұйқыдан туындаған сусыздануды жою үшін суды таңертең оянғаннан кейін ішу керек.

Сондай-ақ тамақ алдында су ішкен дұрыс. Оңтайлы уақыт - ас ішуден 30 минут бұрын, бұл ас қорыту жолын дайындауға мүмкіндік береді. Суды әрдайым шөлдеу сезімі пайда болғанда ішу қажет, тіпті тамақ кезінде де. Ас қорыту процесін аяқтау және сусыздануды жою үшін тамақтан соң 2,5 сағаттан кейін су ішкен дұрыс. Дене шынықтыру жаттығуларын орындау алдында тер шығаруға қажетті еркін су қорын құру үшін су ішкен дұрыс.

АУЫЗ СУДЫ ХЛОРЛАУ

Бүкіл әлем бойынша кем дегенде миллиард адам лас суды ішеді, ал үш миллионнан астам адам, негізінен балалар, жыл сайын нашар сумен байланысты аурулардан қаза болады.

Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының деректері бойынша су арқылы аурудың 80% - ы беріледі. Сондықтан тұтынушыларға жеткенге дейін су тазартылып, зарарсыздандырылады.

Суды зарарсыздандыруды әртүрлі тәсілдермен жүргізуге болады: хлор, озон, хлор диоксиді немесе ультракүлгін сәулелендіру сияқты физикалық әдістермен күшті тотықтырғыштарды қолдану. Бірақ суды хлормен өңдеу ұзақ бактерицидті әсерді қамтамасыз етеді және оны тұтынушы кранына дейін тасымалдау кезінде судың эпидемиялық қауіпсіздігін сақтауға мүмкіндік береді.

Негізгі функциядан басқа, бірегей тотығу қасиеттері мен салдарлықтың консервілейтін әсерінің арқасында хлор басқа мақсаттарға қызмет етеді – дәмдік қасиеттер мен иістерді бақылау, балдырлардың өсуін болдырмау, сүзгілерді тазалықта ұстау, темір мен марганецті жою, күкіртсутектің бұзылуы, түссіздену және т.б. осы мағынада баламалы хлоралардың бірде-бірі онымен әмбебап және қолдану қарапайымдылығы бойынша салыстыруға болмайды. Әлемде 100 жағдайдың 99-да дезинфекциялау үшін таза хлор немесе құрамында хлор бар өнімдер қолданылады.

Біз күнделікті өмірде хлормен үнемі кездесеміз. Әртүрлі қосылыстар түрінде ол 100 минералдың құрамына кіреді. Суда хлор хлорид түрінде болады. Адам ағзасы хлоридтердің негізгі санын (90% дейін) ас тұзымен алады. Адам асқазанында хлор ионы асқазан сөлінің ферменттерінің әсері үшін қолайлы орта жасайды.

Тарихқа көз жүгіртсек:

Суды хлорлау жөнінде 1835 жылы ең алғаш ұсыныс айтқан дәрігер Робли Данлингсен болды.

1846 ж. хлорды бактерицидті зат ретінде пайдалану туралы алғашқы ескерту жатады. Дәрігер Семмелвейс Венаның бас госпиталінде науқастарды қарау алдында қол жуу үшін хлорлы суды пайдаланды.

1870 ж. – Лондонда тырысқақ індетінен кейін алғаш рет хлорлау қолданылды. Ал 1881 жылы неміс бактериологы Роберт Кох бактериялардың таза дақылдары хлорлы ерітіндімен – натрий гипохлоритімен жойылуы мүмкін екенін көрсетті.

Қазіргі уақытта:

Хлор немесе хлоры бар өнімдер әлемнің барлық елдерінің су дайындауда кеңінен қолданылады (100-ден 99 жағдайда)! Ақтауда, су құбыры желісінің ұзындығы шамамен 100 шақырымды құрайтын, хлорлау қолданылады.

Суды өңдеу процесінде хлорды қолдану-оның қауіпсіздігінің тұрақты КЕПІЛІ!

Суды өңдеу процесіне хлорды енгізу-бұл оның қауіпсіздігінің кепілі. «МАЭК-Қазатомөнеркәсіп» ЖШС ДӨжӨЖСЖЗ - да дайындалған ауыз суды зарарсыздандыру 2 кезеңде - су дайындау станцияларында тазарту алдында және қалаға беру алдында-тұтынушыға барлық жолда оның қауіпсіздігін сақтау үшін жүргізіледі. Мұндай зарарсыздандырудан кейін ауыз суында асқазан ауруларын тудыруы мүмкін шірік де, патогенді бактериялар да болмайды.

Ауыз судағы хлордың құрамы халықаралық және Ұлттық нормативтермен реттеледі. Олар адамдардың денсаулығына әсер етпестен суды толық дезинфекциялау қамтамасыз етілетіндей етіп есептелген

 

 

Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы - ауыз судағы қалдық хлордың құрамы 5 мг/л аспауы тиіс..

 

 

Қазақстан Республикасының нормативі (Санитарлық ережелер) - суды тарату желісіне беру алдында байланысқан хлордың (суда басқа заттармен қосылысқа кірген хлор) құрамы 0,8-ден 1,2 мг/л дейін.

Су дайындау станциясынан тұтынушыға судың қозғалуына қарай судағы хлор концентрациясы біртіндеп төмендейді,сондықтан қаланың әр түрлі шағын аудандарында су құбыры суындағы бұл иіс әртүрлі сезілуі мүмкін. Сондай-ақ қалдық хлордың концентрациясына су температурасы әсер етеді: ол неғұрлым төмен болса, онда хлор соғұрлым ұзағырақ сақталады, сондықтан жазда хлордың иісі қысқа қарағанда, аз сезіледі.

Хлордың дәмі мен иісін жою үшін не істеу керек?

  • Газ тәрізді хлор ашық ыдыстан толығымен ұшып кетеді. Сондықтан суды пайдалану алдында бір жарым сағат ашық ыдыста ұстау жеткілікті.
  • Суды қайнатыңыз.
  • Тығыз жабылатын шыны графинге су құйып, тоңазытқышта оны салқындатуға болады - температураның төмендеуі хлордың дәмін бейтараптандырады.

Ауыз суда хлор иісін қабылдауды бағалау бойынша социологиялық зерттеу нәтижелері

2011 жылы Мәскеу қаласында «Мосводоканал» ААҚ қызметкерлері қала және облыс тұрғындары арасында ауыз суға хлор иісін қабылдауды бағалау бойынша әлеуметтік зерттеу жүргізді.

«Су құбырын пайдалану кезінде хлордың иісін жиі сезінесіз бе? деп сұралған шамамен 40% әйелдердің мен 55% ерлердің су құбырындағы хлордың иісін ешқашан сезінбейтінін айтты. Бұл ретте 50 жастан асқан тұтынушылар хлор иісіне аса сезімтал.

Сауалнаманың нәтижелері сұралған келушілердің 80% үшін хлорлау тамақ дайындау және ішу үшін су құбыры суын пайдалануға кедергі келтіретін фактор болып табылмайтынын көрсетті.

Сауалнамамен қатар тұрғындарға өзінің айығуын тексеру және қалдық хлордың түрлі концентрацияларымен (0,4 мг/л-ден 1,5 мг/л-ге дейін әр түрлі реттелікпен) су үлгілерін тексеру ұсынылды.

Эксперимент келесіні анықтады:

  • судың бірінші үлгісі хлор иісіне қатысты аса күшті сезім тудырады, ал одан кейін тестіленуші біртіндеп иіске үйренеді, және соңғы үлгі ондағы қалдық хлордың құрамына қарамастан күшті сезім тудырмайды;
  • сұралғандардың 75-85%-ы үшін қалдық хлордың концентрациясы 0,8-1,2 мг/л (су дайындау станциясынан шығу кезіндегі норматив) ыңғайсыздық тудырмайды
  • хлор иісін органолептикалық қабылдау аспаптық әдіспен өлшенген су үлгісінде оның нақты құрамымен жеткілікті әлсіз сәйкес келеді;
  • біреулерді қанағаттандыратын және басқалардың жағымсыз ретінде қарастырылатын судың иісі ауыз судағы хлордың нақты құрамына қарағанда субъективті қабылдауын (адамның жеке сезімталдығын) куәландырады.

АУЫЗ СУДЫ КОНДИЦИОНЕРЛЕУ

«МАЭК-Қазатомөнеркәсіп» ЖШС ауыз суы дистиллят минералдандырылған сумен араласатын, одан әрі механикалық тазартудан, кальций гидрокарбонатымен байытудан, қайың белсендірілген көмірмен сорбциялық тазартудан, натрий фторидімен кондициялаудан, хлормен зарарсыздандырудан, рН бойынша сода тұрақтандырудан өтетін ауыз су дайындау станциясында (АСДС) дайындалады және ақырында, қалалық желіге беріледі. Микроэлементтермен (магний, кальций, калий, натрий, йод, фтор тұздары және т.б.) ауыз су Құйылыс кен орнындағы минералдандырылған судың табиғи компоненттерінің есебінен қамтамасыз етіледі.

«МАЭК-Қазатомөнеркәсіп» ЖШС ауыз суы МЕМСТ 2874-82 «Ауыз су. Гигиеналық талаптар және сапаны бақылау» және Қазақстан Республикасының Денсаулық сақтау министрлігімен бекітілген «Санитарлық-эпидемиологиялық талаптарға» сәйкес шығарылады, ал кейбір сапалық және сандық көрсеткіштер бойынша ҚР нормативтік және заңнамалық актілерінің талаптарына қарағанда,»МАЭК-Қазатомөнеркәсіп» ЖШС ішкі талаптарымен неғұрлым қатаң нормаланады.

Ауыз су сапасының бірнеше маңызды көрсеткіштері бар:

рН - тағаммен бірге ауыз сумен қалыптасатын адам ағзасындағы сұйықтықтың қышқылдық-сілтілік балансының көрсеткіші. Тұрақты және оңтайлы рН-өмірлік процестердің қалыпты ағымының қажетті шарты. Мысалы, егер адамның қанының рН қалыпты болса, онда бөтен бактериялар мен микроорганизмдердің көбею жағдайлары жоқ.

Судың қаттылығы онда кальций мен магнийдің бар болуымен себепші болады. Бұл элементтер кез келген табиғи суда бар, бірақ дистиллятта жоқ, ал адамға екеуі де қажет. Кальций мөлшерінен сүйек тінінің дұрыс қалыптасуы байланысты. Магний жүйке жүйесі үшін маңызды, сондай-ақ қандағы холестериннің төмендеуіне ықпал етеді. Магнийдің артық қосылыстары суда ащы дәм береді.

Минералдану - суда ерітілген тұздардың жиынтығы. Ғалымдардың пікірінше, ауыз су 100 – 1000 мг/л көлемінде минералдануы тиіс.

Ақтау қаласындағы ауыз су үшін ол 200 - 400 мг/ л деңгейіне дейін ғылыми дәлелденді.

Натрий және калий. Суда Натрий қышқылдық-сілтілік тепе-теңдікті сақтау үшін қажет, су алмасуға белсенді қатысады, Калий тұз қышқылын шығаруға жүрек-қантамыр жүйесінің қалыпты жұмыс істеуі үшін қажет.

Фторидтер. Фтор тістер мен сүйектердің қалыптасуына белсенді қатысады, фосфат-кальций алмасуын қалыпқа келтіреді. Суда және топырақта фтор бар кейбір аймақтарда, демек, өсімдік тағамында аз, орталықтандырылған су құбыры желісіне (АҚШ-тың көптеген штаттары, Еуропаның солтүстік елдері) немесе бөтелкедегі суға (бірақ ол қымбат тұрады) қосады. Бұл ретте судағы фтор мөлшері белгіленген нормалардан аспауы тиіс, өйткені артық сіңірулер флюороз сияқты ауруға әкеледі.

Темір. Бұл қан түзетін элемент, ағзада оның жетіспеушілігі кезінде анемия дамуы мүмкін, темірдің жоғары концентрациясы бар су аллергиялық әсерге ие, бауыр ауруының қаупін арттырады және т.б. Мұндай су ағзаның репродуктивті қызметіне теріс әсер етеді.

Жиі судағы Темірдің шамадан тыс құрамы сумен қамтамасыз ету жүйесінің нашар жағдайына байланысты немесе жөндеу жұмыстарын жүргізгеннен кейін байқалады, бұл медициналық мақта арқылы, арнайы картридждер арқылы немесе тұндыру арқылы сүзгілеумен жоюға болады. Құбыр желідегі судың мөлдірлігін күткен жақсы.

Хлоридтер. Бұл барлық табиғи суларда бар тұз қышқылы. Белсенді хлормен ешқандай байланысы жоқ. Суда хлоридтердің болуы жер бетінде кең таралған тұз-натрий хлоридінің болуымен түсіндіріледі. Ол ағзада пайдалы микроэлементтерді ұстап тұру үшін қажет, сонымен қатар жеңіл антисептикалық қасиеттері бар.

Судың органолептикалық сипаттамалары. Оларға иіс, дәм, түс және лайлылық жатады. Ауыз су мөлдір, иіссіз және бөтен дәмсіз болуы керек.

Медицинада адамның денсаулығы көбінесе ішетін судың сапасына байланысты екендігі дәлелденген. Статистика деректері бойынша әлемдегі барлық аурулардың 80% жуығы ауыз судың қанағаттанғысыз сапасына байланысты.

«МАЭК-Қазатомөнеркәсіп» ЖШС шығаратын ауыз су адамның эпидемиялық және радиациялық тұрғыдан тұтынуы үшін қауіпсіз, химиялық құрамы бойынша зиянсыз, қолайлы дәмдік сапаға ие.

logo_kz_s.png

МАЭК-Қазатомөнеркәсіп
2020 ж.